Ngày 1: cuốn sách mà ngày nhỏ tui được người lớn đọc cho nghe

(Dành cho ai chưa biết tôi đang viết về cái gì, đây là trò chơi 30 ngày viết về sách theo các tiêu chí của riêng tôi: http://quihien.blogspot.com/2012/08/30-cuon-sach.html)

Tôi muốn dành bài đầu tiên để nói về những cuốn sách đầu tiên của tôi: bộ "Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam" của giáo sư Nguyễn Đổng Chi và vô vàn những cuốn sách cổ tích tác giả Vô Danh khác mà bố đã đọc cho tôi nghe trong suốt những năm tui chưa biết chữ. Những cuốn sách mà giờ đã lưu lạc biệt tăm không biết ở đâu, có khi được cho, có khi tự nhiên biến mất bất chấp định luật bảo toàn vật chất. Hình trên chỉ là 1 cuốn mới ở nhà tôi, được chụp để minh họa, không phải là cuốn sách thời thơ ấu.

Phải tới khi lớn lên, tôi mới nhận ra những cuốn sách bố tôi đọc cho tôi mỗi tối, tối nào cũng như tối nào, nó ảnh hưởng như thế nào đối với quá trình phát triển ngôn ngữ mẹ đẻ của tôi trong suốt thời ấu thơ. Mỗi tối, tôi được bố đọc một đoạn trong 1 cuốn sách cổ tích. Điều này kéo dài suốt từ những năm tôi 3 tuổi cho tới năm tôi 5 tuổi. Nhìn lại thì chỉ có gần 3 năm nhưng khi còn nhỏ, tôi có cảm giác đó là một khoảng thời gian dài vô cùng tận. Tôi biết đọc chữ khá sớm, năm 5 tuổi, trước khi đi học lớp 1 vài tháng. Những năm tiểu học, trong ký ức của tôi, vốn từ vựng tiếng Việt của tôi khá tốt, tốt hơn so với những đứa cùng tuổi. Tôi đồ rằng những buổi tối đọc sách với bố đã mang tới điều đó.

Về các chuyện của ông Chi, không hiểu sao truyện ấn đậm trong đầu óc tôi nhất là truyện Đức thánh Láng - ông Từ Đạo Hạnh và ông Lý Quốc Sư - Nguyễn Minh Không. Có lẽ đó là truyện đầu tiên có cốt truyện phức tạp mà tôi từng đọc/nghe, nên hồi nhỏ tôi không hiểu mấy, khi biết đọc ngồi đọc lại hiểu sơ sơ. Nửa tháng trước, đi về Bái Đính vào đền ông Nguyễn Minh Không, tôi bồi hồi lắm, nhớ lại những câu thơ trong sách ông Chi thuở nhỏ:


Tập tầm vông
Có ông Nguyễn Minh Không
Chữa cho vua khỏi hóa
Tập tầm vá
Muốn chữa vua khỏi hóa
Phải đón Nguyễn Minh Không

30 cuốn sách

Trên mạng có trò Thử thách về sách trong 30 ngày (30 days book challenge) nghĩa là mỗi ngày trong vòng 30 ngày đăng hình và viết về một cuốn sách gắn với một tiêu chí gì đó. Tôi thấy mấy cái tiêu chí đó có nhiều cái sến vô cùng, tỉ như cuốn sách làm bạn khóc, hay cuốn sách mà bạn mong muốn được sống trong đó, hay  cuốn sách có nhân vật mà bạn muốn cưới... Mấy cái tiêu chí này tôi nghĩ hợp với mấy bạn gái tuổi teen hơn là tôi nên tôi không làm. Với lại, tôi cứ có cảm giác là cái khái niệm về sách của các bạn làm ra thử thách này hình như chỉ gói gọn trong các sách hư cấu/tiểu thuyết chứ không rộng lắm. Nhân hổm rày nghĩ sao mình không tự biên tự diễn, tự diễn biến hòa bình để viết về những cuốn sách theo 30 tiêu chí do mình đặt ra, thế là tôi mày mò nghĩ ngợi nguyên buổi sáng ra 30 cái tiêu chí cho mình, có tham khảo một vài tiêu chí trong nguyên gốc.

Còn khoảng gần 30 ngày nữa là tôi sẽ bay trở lại xứ Đu Cây để vô năm học. Thôi thì 30 ngày cuối này cũng là dịp để tôi viết về những cuốn sách yêu quý của tôi trước khi xa nó gần năm trời. Sẽ có những ngày tôi bận, không viết được, nên chắc chắn thử thách này không thể hoàn thành trước khi tôi qua Đu Cây. 

Dưới đây là 30 tiêu chí của tôi:

- Ngày 1: cuốn sách mà ngày nhỏ tôi được người lớn đọc cho nghe.

- Ngày 2: cuốn sách tôi không thích.

- Ngày 3: cuốn sách mà khi nhìn nó tôi nghĩ tới 1 cuốn sách khác.

- Ngày 4: cuốn sách mà khi nhìn nó tôi nghĩ tới 1 bản nhạc.

- Ngày 5: cuốn sách mà khi nhìn nó tôi nghĩ tới 1 bức tranh.

- Ngày 6: cuốn sách hư cấu có bìa mà tôi thích.

- Ngày 7: cuốn sách phi hư cấu/khoa học có bìa mà tôi thích.

- Ngày 8: cuốn sách hư cấu có tựa mà tôi thích.

- Ngày 9: cuốn sách phi hư cấu/khoa học có tựa mà tôi thích.

- Ngày 10: cuốn sách mà khi nhìn nó tôi nghĩ tới 1 người khác.

- Ngày 11: cuốn sách hình mà tôi thích nhất.

- Ngày 12: cuốn sách mà 1 người bạn khuyên tôi đọc.

- Ngày 13: cuốn sách mà 1 người lạ khuyên tôi đọc.

- Ngày 14: cuốn sách mà tôi đã đọc say sưa.

- Ngày 15: cuốn sách mà khi đọc tôi nghĩ về biển.

- Ngày 16: cuốn sách mà khi đọc tôi nghĩ về rừng.

- Ngày 17: cuốn sách mà khi đọc tôi nghĩ về núi.

- Ngày 18: cuốn sách khiến giọng văn tôi thay đổi sau khi đọc xong.

- Ngày 19: cuốn sách có nhiều mèo.

- Ngày 20: 1 cuốn sách tôi được tặng.

- Ngày 21: cuốn sách dày nhất tôi có.

- Ngày 22: cuốn sách khiến tôi thấy ớn.

- Ngày 23: cuốn sách mà khi đọc tôi muốn hát.

- Ngày 24: cuốn sách mà tôi đọc để chuẩn bị cho một chuyến đi dài.

- Ngày 25: cuốn sách thơm.

- Ngày 26: cuốn sách mộng mị.

- Ngày 27: cuốn sách có thơ đề tựa mà tôi thuộc.

- Ngày 28: cuốn sách khiến tôi nhớ tới một bài văn viết ở trường phổ thông.

- Ngày 29: cuốn sách kỳ lạ.

- Ngày 30: 1 cuốn sách tôi vừa mua chưa kịp đọc.

Những người yêu nước mình

tôi yêu đất nước này lầm than

mẹ đốt củi trên rừng và cha làm cá ngoài biển

(Trần Vàng Sao - "Bài thơ của một người yêu nước mình")

Tôi biết tới thơ ông Trần Vàng Sao đầu tiên qua bài "Bài thơ của một người yêu nước mình" sau khi đọc sách của anh Cầm Bùi Phan An Lá Cải. Thơ của ông đặc một nỗi buồn cố hữu, một nỗi buồn ngây ngất và bát ngát của dân tộc này sau cái cuộc chiến tương tàn. Thơ ông đặc nỗi buồn mà tôi thấy trong sách anh Phan An Cải*. Thơ ông đặc một nỗi buồn mà tôi nhiều đêm trong căn phòng ở cái xứ xa xôi kia đã từng trải qua.

Tôi mua cuốn thơ "Gọi tìm xác đồng đội" - đúng hơn là một trường ca - là cuốn thơ đầu tiên được xuất bản của ông Trần Vàng Sao. Tôi đọc xong trong một thời gian ngắn, chừng hai chục phút.

Tôi tên Nguyễn Văn Duy

không mẹ không cha

sinh vào năm cả làng không có gạo ăn

quê ở Thọ Xuân Thanh Hóa

tám tuổi nhày tàu ra Hà Nội sống

    lang thang ăn đường ngủ chợ

        nay bến xe mai bến tàu

năm 1965 tình nguyện đi bộ đội

tôi chết

lúc đánh vào thị xã Cao Lãnh năm 1967

xác phơi trên hàng rào kẽm gai

        ba ngày giữa mưa giữa nắng

(Trần Vàng Sao - "Gọi tìm xác đồng đội")

Hận thù thì dân tộc này đã đầy đã tràn. Nhưng lòng xót thương thì còn vơi lắm. Không xót thương lẫn nhau thì không hiểu nhau được. Không hiểu nhau được thì vẫn phân biệt. Phân biệt thì vẫn hận thù.

Ở bên kia, kẻ thua vẫn còn căm hờn. Ở bên này, người thắng vẫn bô bô dối trá. Người ta đương hỏi nhau tại sao giờ trẻ con không đứa nào thích học sử. Người ta quên mất rằng một nguyên nhân đến từ việc người lớn không chịu nói thật.

buổi chiều ở Vỹ Dạ không có một tiếng chim

mẹ bắc ghế ra ngoài sân chờ con đi đánh căn về kêu đói bụng đòi ăn cơm

mùi rơm thơm quá

thôi mẹ vào nhà thắp hương cho ba cầu cho con chết toàn thây.

(Trần Vàng Sao - "Gọi tìm xác đồng đội")

thầy nói

con chôn ở đây

con nằm sấp tay phải cầm súng

một thước đất

hai thước đất

đất chỉ là đất

sâu nữa là nước

nước

có có con đâu

mẹ chỉ mong con nằm nơi đất mát

(Trần Vàng Sao - "Gọi tìm xác đồng đội")

Với tôi, cuốn thơ của ông Trần Vàng Sao như một cánh cửa để ngỏ. Xót thương thì sẽ hết ghét bỏ. Xót thương thì sẽ thôi tự mãn.

chiến tranh đã qua

thằng hề rửa sạch mặt

đi bán kẹo kéo nuôi con 

(Trần Vàng Sao - "Gọi tìm xác đồng đội")

*Sách anh Cải là sách hài, vừa đọc vừa cười ha hả nhưng cười xong thì buồn da diết.

Cô đơn và tự do

Gs. Bùi Văn Nam Sơn

Xem bản dịch tiếng Anh và lời giới thiệu (cũng tiếng Anh) ở đây.

Là tư tưởng tự giải thoát, triết học thường xuất hiện trong hình thức của sự phủ định, thậm chí, của sự phá hủy. Nó phê phán, đả kích không thương tiếc những niềm tin ngây thơ và giáo điều, những tri thức trá ngụy, những hình thức tư tưởng sai lầm. Có thể nói, bản tính của triết học là không ngừng xét lại mọi chuyện: khi đi tìm một chỗ dựa và chỗ đứng vững chắc, nó đào bới và quật ngã ngay cả chỗ dựa và chỗ đứng của mình: nó luôn... khủng hoảng niềm tin! Nhưng, không chỉ phủ định, triết học còn làm công việc khẳng định. Do bị điều kiện lịch sử quy định, triết học thường phải chấp nhận những điểm xuất phát tương đối. Câu hỏi nào cũng bao hàm điều không thể hỏi. Sự phê phán nào cũng dựa trên những tiêu chuẩn không thể đồng thời bị phê phán. Trong chừng mực đó, triết học bao giờ cũng là niềm tin, thậm chí là sự xác tín đến mức giáo điều. Dù chỉ có tham vọng tìm hiểu thực tại, nhưng trong thực tế, triết học không chỉ tái tạo mà còn sáng tạo, không chỉ mô tả mà còn mang tính quy phạm. Nhiều triết gia không "xây" được gì nhiều vì họ "phá" chưa đủ, trong khi nhiều triết gia khác chỉ thích "phá" hơn là "xây"! Triết học cho ta một hình ảnh rất hàm hồ: nó luôn dao động giữa phá và xây, giữa giải huyền thoại và tái lập huyền thoại. Nhiều triết gia bảo thủ lại bị nghi ngờ là cách mạng, nhiều triết gia tưởng là cách mạng lại bảo thủ giáo điều! Đó cũng là cái giá của sự tự do: triết học là mảnh đất sỏi đá hơn là một xứ sở thần tiên đầy sữa và mật!

Bùi Văn Nam Sơn, Trò chuyện triết học (2012), "Tư duy và tự do: Quả trứng và con gà", NXB Tri Thức.

Mắt cá lệ đầy

Mùa xuân ra đi

Tiếng chim thổn thức

Mắt cá lệ đầy

(Matsuo Bashō - Lối lên miền Oku)

Nhìn trời cao tôi đếm
Tất cả là năm mặt trời
Xòe tay ra nhìn lại
Tôi đang đứng giữa trùng khơi.

Nhìn chung quanh tôi thấy
Mây mềm vung vãi khắp nơi
Cúi đầu trông xuống nước
Tôi thấy tôi quẫy đuôi bơi.

Tôi nghĩ tôi là cá
Mặt trời vụt bay trên đầu
Thời gian vút qua cửa sổ
Nhà sư khất thực qua đã lâu
Mèo con uống sữa trong ổ
Phương thảo thê thê anh vũ châu
Nằm giữa mặt trăng rằm lặn
Hồn nhiên trong đôi mắt nâu.

Cá lại nói với tôi những điều cá nghĩ
Rằng mưa thì bay trên đầu
Rằng cỏ rạp đi dưới đất
Rằng có gió thì cờ mới phất
Rằng viết xong phải có chấm câu
Cá nói những điều tôi cứ ngỡ
Rằng mình đã quên từ lâu.

Cá bảo tôi về lòng thương xót
Lệ lã chã trên sóng biếc xanh
Ôi những quả tim đã mối mọt
Làm sao hiểu đặng nỗi chúng sanh

Tôi ngồi vu vơ biết đâu
Sóng đánh vội qua chân cầu
Mèo con chết tuần trăng mới
Bình yên nằm dưới trời sâu

Cá bảo xòe tay ra nhận
Tình yêu đến chẳng từ đâu.

Vừa bước lên thuyền ở bến Senyu, tôi cảm thấy xúc động mạnh khi chợt nghĩ rằng mình sắp khởi đầu một cuộc hành trình ba ngàn dặm. Mắt tôi ướt đẫm lệ phân li của thế giới ta bà.

Basho, Lối lên miền Oku, Vĩnh Sính dịch - NXB Thế giới.

Đội gạo lên chùa

Trích Đội gạo lên chùa - Nguyễn Xuân Khánh

Tức giận chồng lên tức giận. Dần dần nó chuyển biến thành sự căm giận hung tàn. Một bên quyết đè bẹp. Một bên quyết chống cự. Lẽ dĩ nhiên cái điều man rợ nhất sẽ phải xảy ra. Nạn nhân có nỗi sợ của mình. Nhưng đao phủ cũng có nỗi sợ của đao phủ. Sợ nhất là con mồi không bị đè bẹp. Bàn tay dù vấy máu nhưng đem lại kết quả, thì chí ít kết quả ấy cũng là sự an ủi, bởi vì nó biện minh cho hành động. Bàn tay vấy máu mà không có kết quả, thì không có sự biện minh. Kẻ giết người, khi ấy sẽ trở thành tên đồ tể. Đao phủ không bao giờ muốn mang tiếng đồ tể. Đó là danh từ hạ đẳng. Đao phủ chỉ thích mang danh sang trọng mà thôi. 

_____________

-...Nó làm người ta đau đớn thì em cũng phải làm cho nó biết thế nào là đau đớn.

- Đâm cho nó một nhát đi cho xong.

Độ nói nhưng hai người chẳng nghe.

Khoan Độ chắp tay ngẩng mặt lên trời, lầm bầm trong miệng. Hai người cưa một cái đầu. Kẻ bị bó giò rú lên như con chó dại sủa trăng. Chiếc thuyền bêu đầu trôi sông dập dềnh trên nước. Ông sư ngửa mặt lên trời ăn mày lòng từ bi của thế gian.

Ôi chao! Thật là phiền muộn! Sự thương xót ở thế gian này có còn sót lại chút nào không? Phải chăng chỉ còn là những tiếng đầu môi chót lưỡi.

Về sau yên hàn, sư huynh Khoan Độ của tôi trở về chùa. Độ không nói nửa lời mà chỉ mong sư phụ tôi dạy cho cách tụng kinh sám hối. Sư phụ nhẹ nhàng bảo rằng:

- Bồ tát cực chẳng đã phải làm những điều ngược ngạo, tuy nhiên lòng Bồ tát phải luôn không mảy may thù hận. Bất ly thế gian nhưng phải siêu vượt thế gian.

_____________

Mọi chuyện được diễn ra theo đúng kịch bản đã định trước. Những ai sẽ ra đấu. Ai tố thế nào. Ai sẽ ngất ra sao. Hầu như dân làng Sọ đều đã biết trước tất cả. Bởi vì anh đội bồi dưỡng cốt cán ra sao, người ta đã rõ trong những cuộc tập dượt đấu trong xóm. Địa chủ đang bị trói giật cánh khuỷu, quỳ giữa đấu trường. Ông già với cái đầu bạc phơ cúi gằm. Người ta xỉ vả, hò hét. Tiếng khóc xen lẫn tiếng hô vang trời dậy đất. Sát khí tỏa ngất trời cao. Những bộ mặt người đỏ rực, phừng phừng lửa hận. Bệnh căm thù lây lan khắp đấu trường. Người ta moi móc ra những thái độ mà có lẽ ông già không có, những thái độ mà chỉ có những bộ óc sưng tấy lên mới có thể tưởng tượng ra được: "Sao mặt lão già cứ câng câng ra thế kia? Nó quen thói ăn trên ngồi trốc, khinh bỉ nông dân. Đến nước này rồi mà lão vẫn thế. Sao không vả vào mặt nó, sao không dìm đầu nó xuống đất đen? Đã đảo địa chủ ngoan cố"...

Lâu rồi tôi mới được nghe kể chuyện lại theo phong cách của ông Xuân Khánh, những câu chuyện, những đời tư dồn dập, ào ào tuôn ra. Phần đầu của cuốn "Đội gạo lên chùa", những câu chuyện phần nhiều không hấp dẫn nếu so với các cuốn "Hồ Quý Ly" và "Mẫu thượng ngàn", nhưng càng về sau, những câu chuyện càng lôi cuốn hơn và mở ra nhiều con mắt, mở ra nhiều cánh cửa.

Vì tôi nhớ Cá đã nói rằng sống trên đời thì nên kể những câu chuyện và nên nghe người khác kể những câu chuyện. Tôi có những người kể chuyện hay của riêng mình, Tezuka, Haruki, Nguyễn Xuân Khánh, Tolkien, và nhiều người khác nữa. Và chuyện của tôi kể, rồi cũng đã và sẽ có người nghe.

Gỗ mun ở quán bột chiên

Chiều nay đi ăn bột chiên ở cái hẻm trên đường Thống Nhất gần trường Phan Tây Hồ với con Quỳnh mừng nó thi xong, cộng với việc ngồi nghe nó than vãn có con nào đổ nước vào làm lem bài thi vẽ màu nước của nó. Đó là cái tiệm bột chiên có cái chú bán bột chiên hài hài, ngoại giao tốt mà đã lâu rồi không ghé vào ăn lại (cũng phải 3 năm rồi) do thằng Đạo la chỗ này bán mắc quá. Cái tiệm bột chiên nằm trong hẻm, ghế ngồi bên dưới mấy tán cây, trong xanh mát mẻ dễ chịu.

Ngoài chuyện con Quỳnh hẹn bốn giờ chiều bốn rưỡi mới tới cộng với việc nó than vãn thì nhìn chung là vui. Chú bán bột chiên tóc muối tiêu vẫn hài như xưa. Lại còn phát hiện có một cuốn "Gỗ mun" của Kapuscinski đang đọc dở nằm trên cái ghế đẩu cạnh bên cạnh, chắc của chú bán bột chiên đọc.

Chuyện phát hiện chú bán bột chiên hài đọc sách Kapuscinski làm mình rất vui. Lần sau sẽ tới chỗ này ăn nữa. Giá vẫn là 13 ngàn một dĩa, không hiểu hồi đó thằng Đạo la mắc là mắc chỗ nào.