Thuyền chèo đêm nguyệt sông biếc

Coi lại phim Only Yesterday có cái cảnh con nhỏ nhân vật chính hồi lớp 5 ngồi đổi đồ ăn với thằng bạn kế bên lúc ăn trưa. Coi cảnh này mình thấy vui xong tự nhiên mình nhớ lại tất cả những đứa mà hồi đi học mình từng ngồi kế. 

Năm lớp 1 lần đầu tiên vào lớp thì bố dắt vào rồi để mình ngồi cạnh một thằng tên là Tường. Sau khi phụ huynh về hết thì thằng này bắt đầu ngồi khóc. Mình nhìn nó rất ngạc nhiên, kiểu như giờ thì mình sẽ hỏi ủa có cái mẹ gì mà bày đặt khóc. Mình chỉ nhớ thằng này nói ở nhà ba nó không cho nó đọc truyện đôrêmon, còn lại mình không nhớ nhiều lắm. Phần sau của năm lớp 1 hình như cô giáo có chuyển chỗ mình đâu đó xuống gần cuối lớp vì hồi đó mình vẫn chưa phải đeo kính. Ngồi kế đứa nào thì mình quên mất rồi. Năm lớp 2 và lớp 3 học cùng một lớp, không xáo lại, nhưng cũng không thể nhớ được là ngồi kế ai. Những đứa ngồi xung quanh như Huy Tân hay An Chi hay Đan Thanh hay Hoàng Kha gì đó thì còn nhớ mang máng chứ đứa ngồi cạnh thì nhất quyết không nhớ nổi. Năm lớp 4 và lớp 5 cũng cùng một lớp nhưng chỉ nhớ được là năm lớp 5 ngồi kế một con nhỏ tên là Lê Kha, hơi điệu và suốt ngày bắt mình chỉ bài toán cho nó.

Lớp 6 thì đầu tiên là ngồi kế thằng Khánh Hưng, sau đó thì ngồi kế Quỳnh. Lớp 7 ngồi kế thằng Hồng Quân và suốt ngày nói bậy với nói nhảm tuổi dậy thì. Lớp 8 ngồi kế Vân Anh, trước mặt thằng Đạo và thằng Nguyên thì ngồi trong góc. Lớp 9 thì ngồi kế một con nhỏ mà mình quên mất tên rồi, Lớp 9 mình ngồi đầu bàn, đầu bàn bên kia là Hạnh, tính ra thì kêu là ngồi kế Hạnh cũng tạm chấp nhận.

Lên lớp 10 là năm duy nhất mình không ngồi kế ai vì cái lớp xếp chỗ quá tâm linh nên mình ngồi ở cái dãy bàn sát cửa sổ, có 4 cái bàn đơn xếp hàng dọc nên có 4 đứa coi như ngồi một mình. Thằng GC ngồi cuối dãy ôm cái thùng rác còn mình ngồi đầu dãy để ghi điểm danh. Nếu tính là mình ngồi đầu bàn thì đầu bàn bên kia là Hoàng Như. Năm lớp 11 và 12 thì bàn mình 3 đứa là mình, Thanh Long và Châu Trị; mình ngồi kế thằng Thanh Long. Chỉ có thay đổi là lớp 11 thì ngồi giữa lớp đầu dãy của nguyên đám con trai. Còn lớp 12 thì bày đặt lấy lí do "chăm chỉ học hành" để 3 đứa chuyển lên đầu lớp ngồi cho vui. Mình ngồi trước mặt Thư với Hoàng Như, còn hai thằng kia ngồi trước mặt Hạnh với Thu Oanh.

Chả biết ghi ra đây làm gì nhưng ghi ra thấy vui vui.

_____________

Anh Shouguo có mơ ước là làm xong postdoc lấy 4 paper rồi về TQ làm giáo sư. Vậy nên anh đang cày như điên để lấy 2 paper nữa cho kịp. Tuần trước mới nói cho mình biết là người yêu kêu sang năm phải xong để về. Anh Shouguo thích chơi tem, mà chỉ tem TQ thôi, tem khác không chơi, thích viết thư pháp và viết chữ rất đẹp. Mình với Shouguo là hai đứa không có tiền nhưng suốt ngày đi coi tranh với tượng cổ Á Đông bán đấu giá toàn mấy trăm ngàn franc. Mấy lần còn kéo nhau đi vô mấy cửa hàng đồ cổ, để kiếm tranh Nhật và tượng TQ với Đông Dương cổ để nhìn và hỏi giá cho vui. Thật ra cũng có mấy cái trong tầm, nhưng dĩ nhiên là vẫn tiếc tiền nên không bao giờ mua. Anh Shouguo dĩ nhiên là ăn lương postdoc ở Thụy, nhưng tháng nào cũng gửi hết tiền về nhà, "để trả nợ", nhưng ai biết nói thật hay nói giỡn.

Đôi khi mình suy nghĩ vì sao anh Shouguo lại thân với mình, dù hơn mình 6 tuổi. Có khi vì mình biết về tranh Nhật và thơ cổ TQ. Có thể lại là vì anh Shouguo lớn lên ở nông thôn TQ, còn mình ở ngoại thành Sài Gòn nên dù gì cũng có nét chung. Anh Shouguo kể cho mấy đứa châu Âu rằng hồi nhỏ ảnh đi tát mương bắt cá này nọ thì tụi kia không hiểu, nhưng mình thì ít ra cũng có khái niệm.

_____________

Nhiều lúc mình muốn nhớ lại nhiều thứ hồi còn nhỏ, nhưng có những thứ mình không thể nhớ được, vì kí ức lạc đâu mất trong vỏ não rồi. Có khi mình nằm mơ thấy, nhưng đến khi tỉnh dậy, nếu nhớ được thì mình vẫn khá hồ nghi, vì mình không rõ đó là thật do mình nhớ lại, hay là não mình lừa mình. Ví dụ như nếu mình cố nhớ về Quỳnh năm lớp 6 thì mình không thể nhớ nhiều được, chỉ nhớ là Quỳnh tròn tròn và dễ thương chứ không thể nhớ được lúc đó ngồi kế Quỳnh như thế nào, nói cái gì. Mình chỉ nhớ được Quỳnh từ năm lớp 9 tới khi lớn, lúc kí ức đã rõ hơn và chơi với nhau nhiều hơn. Hoặc cũng có thể nói là cái đống hormone cơ thể mình tiết ra ở tuổi dậy thì đã thay đổi não mình. Từ năm 12–13 tuổi trở về trước, giống như trong truyện nhóc Nicolas, thế giới của đám con trai là một thế giới tách biệt. Và trong cái thế giới đó, mình không suy nghĩ và quan sát theo cách mình suy nghĩ và quan sát như khi mình lớn lên. Mình chỉ tập trung vào những cái mình quan tâm và hấp dẫn theo một tiêu chí nào đó. Mình không thể nhớ những cái bao quát, những chi tiết xung quanh, những cái mà sau này nếu nhớ lại sẽ mang tính gợi rất nhiều.

Hồi còn nhỏ, mỗi lần đi sinh nhật bạn hay gì đó, khi bố đón về, lúc nào bố cũng hay hỏi: ở đó có bao nhiêu đứa, hay một số chuyện đòi hỏi quan sát bao quát. Lúc còn nhỏ, thường mình sẽ không bao giờ nhớ được hay để ý có bao nhiêu đứa, mình cũng không ước đoán được, vì đó là những cái mình không quan tâm. Thường thì bố sẽ nói đại loại là những cái đó thì phải để ý chứ.

Khi lớn lên, những cái quan sát bao quát, ước đoán đó đột ngột mình có được một cách dễ dàng. Có thể mình học được từ những lần bố hỏi, hoặc do não mình phát triển và trưởng thành hơn, hoặc có thể cả hai.

____________

Có hai câu thơ Nguyễn Trãi hay:

Thuyền chèo đêm nguyệt sông biếc
Cây đến ngày xuân lá tươi.

Đọc lên nghe thích.

Thị phi nào đến cõi yên hà

Ngày thứ Bảy, mình dậy sớm rồi nằm trên giường đọc linh tinh một mớ cãi nhau của các bác về Darwin mà thấy rất mệt mỏi. Rồi mình đi đến Viện. Lúc ló đầu vào metro, tàu suýt chạy, nhưng một cụ thấy mình chạy tới nên lấy cây gậy nhấn nút giữ tàu cho mình. Mình chỉ kịp vội chạy qua rồi nói cảm ơn.

Như thường lệ, buổi sáng sớm thứ Bảy, hầu như chỉ có một mình mình ở Viện. Mình bật nhạc đỏ volume thật to, như lí do đã trình bày trên facebook là vì lab mình có trào lưu bật nhạc đỏ tăng năng suất lao động (thật ra chỉ có mình và Alissa là chơi, Sung Hwan vẫn chuyên cần với nhạc HQ), rồi bỏ đi làm vài việc lặt vặt.

Buổi trưa mình đi ăn bún chả ở tiệm VN, tiện mua bánh mì xá xíu về tối ăn. Đi về ngang một tiệm trà Nhật nên ghé vào mua tí tiễn trà. 

Buổi tối ngồi ở nhà đọc Nguyễn Trãi:

Am trúc hiên mai, ngày tháng qua, 

Thị phi nào đến cõi yên hà. 

Bữa ăn dầu có dưa muối, 

Áo mặc nài chi gấm là. 

Nước dưỡng cho thanh đìa thưởng nguyệt, 

Ðất cày ngõ ải rãnh ương hoa. 

Trong khi hứng động bề đêm tuyết, 

Ngâm được câu thần dắng dắng ca.

Ở nơi lều trồng trúc, hiên trồng mơ (mai), mà ngày tháng trôi qua. Chuyện thị phi nào đến được cõi vốn chìm trong khói sông này. Tới bữa thì ăn dưa muối, quần áo cần gì gấm thêu với lụa là. Ta giữ cho nước thanh ngoài đìa (trì, tức ao) để mà xem trăng. Ta cày cho đất khô và thông khí để mà ươm hoa. Trong khi đêm tuyết, hứng bỗng nổi lên. Nhờ vậy, ta ngâm được câu thần mà đắc chí cứ ca mãi không thôi.

Bản Ngôn chí số 3 này chép theo phiên của Trần Trọng Dương. Một số từ tra từ sách của anh Dương:

– ngõ = cho, từ cổ, như "ngõ hầu". 

– ải = đất khô và thông khí.

______________________________

Buổi sáng mình thức dậy, ăn müesli, đọc Nichijou rồi đi đến Viện. Buổi tối mình tắt bơm, đổ nitơ lỏng vào bình và đi về nhà. Trên đường về nhà, mình học tiếng Pháp qua podcast hoặc tiếp tục luyện truyện ngắn Cây Xuân. Ít nhất cần có một sự lặp đi lặp lại nào đó để giữ đầu óc được tỉnh táo. Giống như Sung Hwan mỗi buổi chiều đều đi ăn hamburger. 

Ngày tháng qua tròn ba nguyệt.

Phong vương đắp lũy khóc rân

Mấy ngày trước đọc bài Điệp trận của Nguyễn Trãi:

Làm sứ đi thăm tin tức xuân
Lay thay cánh nhẹ mười phân
Nội hoa táp táp vây đòi hỏi
Doanh liễu khoan khoan kháo lữa lần
Thục đế để thành trêu tức
Phong vương đắp lũy khóc rân
Chúa xuân dìu dặt dư ba tháng
Mắng cầm ve mới đỗ quân 

Bản này của Trần Trọng Dương phiên.

Bài này đúng là khá khó hiểu. Từ tựa đề đến các câu đầu rõ ràng là nói về đàn bướm. Đàn bướm làm sứ mùa xuân, lay thay (aka chớp chớp hoặc lay lay, chỉ bướm đập cánh) đôi cánh nhỏ. Hoa trong nội, liễu trong doanh nghiêng ngả theo đàn bướm.

Xong tới tích Thục đế đưa vào thì hơi siêu thực luôn. Chuyện Thục đế mất nước thì gắn với con đỗ quyên tức là chim quốc (ấy hồn Thục đế hay mình đỗ quyên), nhưng không biết dính thế nào với con bướm.

Phong vương có chữ phong bộ trùng 蜂 là con ong. Phong vương là con ong chúa, thấy bướm tới thì cho đắp lũy, và kêu rân rân (cho giống con ong). Không lẽ Thục đế ở trên chỉ để đối với con ong chúa?

Chúa xuân (đi chơi) dìu dặt vài tháng, bỗng mắng cầm ve, nên cho quân đỗ lại. Mắng ở đây tức là âm cổ của văn 聞 là nghe. Từ điển của anh Dương chú và diễn giải rõ biến âm m–v này (tương tự mùi–vị, múa–vũ, mùa–vụ vân vân. CHTV ít đề cập vụ này). Đỗ quân mới đầu đọc loáng thoáng tưởng đỗ quyên vì ở trên có Thục đế, nhưng thật ra không phải, đọc kĩ lại thì nghĩ là "cho dừng quân lại".



______________________________

Dạo này mình vẫn tiếp tục nghe Violin concerto của Tchaikovsky. Trước có lần mình bảo bản của Perlman hay nhất và cho rằng bản của Shouji Sayaka không bằng. Giờ thì rút lại lời nói trước, sau khi nghe thêm mấy chục lần. Mình thấy bản của Shouji Sayaka bây giờ mới là hay nhất :P (dù mình hoàn toàn mù mịt về kỹ thuật).

Và mình vẫn tiếp tục nghe liên tục nhạc game Shogun 2 của Jeff van Dyck. Bài hành khúc Bất động minh vương quả là cực kì tương phản với cái tên.

______________________________

Ảnh trên: Tranh Tennyo (tức là Apsara) của Kiyohara Yukinobu.
Ảnh dưới: Tranh Tsubaki to uguisu (Hoa trà và chim chích) của Hiroshige.

Mây tuôn phủ rợp thư phòng

Bàn học của mình những ngày thi cuối cùng.

Nghe đỗ quyên kêu xuân đã muộn
Mưa nhỏ hoa soan bay đầy sân
Nguyễn Trãi (Mộ xuân tức sự)

Im lặng

Đêm thanh hớp nguyệt nghiêng chén
Ngày vắng xem hoa bả cây.
(Ngôn chí số 10 - Nguyễn Trãi)

Tôi thấy hai câu này của Nguyễn Trãi, xét về tinh thần, nó rất gần với một bài thơ haiku 17 chữ. Cảm giác khi đọc lên là rất nhẹ và rất tĩnh. Đêm lặng, khẽ nghiêng chén, hớp cả ánh nguyệt. Ngày vắng, nhẹ nâng cành, xem được sắc hoa. Không thấy chủ thể đâu cả. Chủ thể biến mất trong cái vắng lặng.

Nguyễn Trãi có lẽ làm bài Ngôn chí số 10 này trong một cái chùa nào đó, nói trong câu đề đầu tiên "Cảnh tựa chùa chiền, lòng tựa thầy". Người ta không uống rượu trong chùa, mà hơi rượu bén vào hai câu "bài cú" trên cũng làm mất đi cái tĩnh. Chén nghiêng để uống đó, có thể là chén trà, hoặc một chén nước. 

Cái vắng lặng hiện ra rõ hơn bằng những âm thanh nhẹ và lọt thỏm giữa không gian. Đó là tiếng nghiêng nước hớp trăng giữa đêm, đó là tiếng rẽ lá thưởng hoa lúc ban ngày. Bài bài cú của Buson dưới đây cũng là những âm thanh vẫy vùng giữa không gian để làm nên cái tĩnh mịch:

 雁   行きて  門田   も   遠く    おもはるる
Kari yukite kadota mo tooku omowaruru
(与謝 蕪村 Yosa Buson)

Đàn ngỗng bay qua
Đồng lúa trước nhà
Trông dường như xa
(QH dịch)

Chữ Hán dùng cho kari ở trên là chữ 雁 nhạn. Chim Nhạn trong tiếng Hán là chỉ loài ngỗng thiên di, bay về từ phương Bắc hàng năm vào mùa thu. Vì vậy đây là quý ngữ chỉ mùa thu của haiku. Tiếng Việt lại gọi con chim én, con swallow là chim Nhạn. Nếu không tra quý ngữ và xem lại chữ 雁, đọc bản dịch của thầy Nhật Chiêu (đàn nhạn đi rồi, cánh đồng trước cửa, dường như xa xôi) tôi đã tưởng ở đây nói con chim én bay trú rét. Đàn ngỗng bay sẽ khác đàn én liệng. Đàn ngỗng ồn ào hơn, nhưng một khi những tiếng kêu chìm khuất trong thinh không, khi sóng âm bị hiệu ứng Doppler kéo dãn ra, thì cái ồn ào đó quay trở về tịch mịch. Cái còn sót lại là im lặng.

Tôi đang cần im lặng.

Thuyền mọn còn chèo

Hình của Lo8i.

Tà dương bóng ngả thuở hồng lâu, 
Thế giới đông nên ngọc một bầu. 
Tuyết sóc treo cây điểm phấn, 
Quỹ đông dải nguyệt in câu. 
Khói chìm thủy quốc, quyên phẳng, 
Nhạn triện hư không, gió thâu. 
Thuyền mọn còn chèo chăng khẳng đỗ, 
Trời ban tối ước về đâu.

(Bài số Ngôn chí 13 - Quốc âm thi tập - Nguyễn Trãi)

Đêm Nô en, tôi đọc được mấy câu thơ của Nguyễn Trãi. Tôi mê thơ Nguyễn Trãi. Rất mê. Mê cỡ ông Bùi Giáng mê thơ Nguyễn Du.

Ngôn từ rất cổ, rất xưa. Tiếng Việt vào thơ Nguyễn Trãi như đổi như khác. Nhìn vào, tôi thấy như nhìn vào hồn tôi hàng trăm năm trước.

Tà dương bóng ngả về phía hồng lâu. Thế giới đông thành một bầu (trời) ngọc. Tuyết phương bắc (朔 - sóc) treo trên cây điểm phấn. Bóng phía đông dải trăng in hình móc câu. Khói chìm cõi nước, dòng nhỏ phẳng lặng. Nhạn bay lối triện, gió thâu / thổi vụng trộm. Thuyền nhỏ còn chèo chẳng thèm đỗ. Trời ban tối, hẹn về đâu?

Chữ quyên 涓 là một chữ cổ rất hay, dòng nước nhỏ (từ điển Thiều Chửu) hay google dịch tiếng Anh là tiny stream.
Chữ "gió thâu" không cần "dịch" lại cũng cảm được, nhưng khi tra thử chữ "thâu", tôi không biết phải hiểu theo nghĩa nào.

Tôi không biết tại sao bản chữ Hán Nôm trên Thi Viện lại ghi chữ mọn là 怸 có chữ mộc (hay là chữ thuật?) đè lên chữ tâm. Tôi tra thử chữ mọn Nôm thì thấy thường người ta viết bằng chữ tiểu 小 đè lên chữ môn (門) hoặc chữ muộn (buồn - trong phiền muộn, chữ tâm nằm trong chữ môn, trái tim nằm trong cánh cửa 悶). Chữ tiểu là biểu ý (nhỏ) còn chữ môn hoặc muộn là biểu âm cho "mọn".
Ngẫm lại từ "nhỏ" và "mọn" đều là hai từ Việt nhưng một từ dùng rất nhiều, một từ dùng ít, lại mang thêm vẻ khiêm nhường.

_______________

Tôi học tiếng Nhật, mỗi khi học một từ bằng âm Hán Nhật, rồi lại học bằng âm Nhật, tôi luôn tự hỏi mình trong tiếng Việt của mình có từ Việt tương đương bên cạnh từ Hán Việt hay không.

Mỗi lần như vậy, tôi lại thấy rất thú vị. Và tôi thấy yêu vốn từ vựng của ngôn ngữ mình dùng, yêu cả từ Việt lẫn từ Hán Việt. Đều là của tôi cả, chẳng có gì ngoại lai cả.

Giơ tay áo đến tùng lâm

langmai.org

Ngôn chí 4
Nguyễn Trãi


Giũ bao nhiêu bụi, bụi lầm
Giơ tay áo đến tùng lâm
Rừng nhiều cây rợp hoa chầy(1) động,
Đường ít người đi cỏ kíp xâm.
Thơ đới(2) tục hiềm câu đới tục,
Chủ vô tâm ỷ khách vô tâm,
Trúc thông hiên vắng trong khi ấy,
Năng mỗ sơn tăng(3) làm bạn ngâm.



____________________
(1): chầy = chậm, hoa chầy động = hoa chậm lay động.
(2): đới = mang theo, đới tục = mang theo sự trần tục
(3): năng mỗ sơn tăng = giá gặp vị tăng nào đó trên núi

Theo Tiểu Vũ trên langven.com, có thể hiểu thế này

Càng giũ bụi bụi càng bám
Nên cứ thế mà giơ tay áo đến tùng lâm 
Bóng rừng quá dày và kín, hoa bên dưới chậm lay động
Đường ít người đi, cỏ mọc quá nhanh
Bài thơ vốn là trần tục, câu thơ cũng theo đó mà trần tục
Chủ tuỳ tiện vì khách vốn cũng vô tâm 
Ấy thế mà:
Dưới con đường bóng trúc đổ dài thông suốt vắng vẻ
Vẫn đi tìm vị sơn tăng nào đó để cùng nhau ngâm vịnh

Mới hay kìa nước nọ hư không

Trên mạng, đọc được một bài viết về thơ Nguyễn Trãi của thầy Nhật Chiêu. Chép lại để lưu trữ.

Thiên nga Winchester

______________________

Nguyễn Trãi: Mới hay kìa nước nọ hư không

Nhật Chiêu (Tạp chí Văn hóa Phật giáo)

Khi tiễn một nhà sư về núi, Nguyễn Trãi có nói: “Gặp dịp rồi tôi cũng vào cửa thiền” (Lãm kỳ ngã diệc thượng thừa thiền). Gặp dịp? tâm Ức Trai đã vào thiền từ lâu. Tâm đó đã vào thiền từ lâu với mây trắng, với bóng trăng, với hương quê, với bông bụt…

Cái tâm đó nhẹ như mây trắng. Nhẹ đến nỗi không biết mây và người ai là có tâm (Nhân dữ bạch vân thùy hữu tâm?). Và trong con mắt của Ức Trai, cuộc đời trôi nổi tựa như mây (Nhân trung phù thế tống phù vân).

Thơ Nguyễn Trãi (cả Quốc âm thi tập và Ức Trai thi tập) là thơ thiền. Tâm ấy với mây trắng là một, là nhất sắc - hay nói theo tiếng Việt của Nguyễn Trãi: Hai ấy cùng xem một thức cùng.

Trong Quốc âm thi tập có bài thơ bát cú “Thuỷ thiên nhất sắc”, nó có thể thu nhỏ lại thành một tứ tuyệt rất nhẹ, rất lặng lẽ như sau:

Trời nghi ngút, nước mênh mông,

Hai ấy cùng xem một thức cùng.

Lẻ có chim bay cùng cá nhảy,

Mới hay kìa nước nọ hư không.

Bài thơ hiện lên giữa cõi tục như một cảnh giới nghi ngút và mênh mông. Ở đấy, không có gì có thể ràng buộc. Ở đấy không có gì có thể hèn mọn.

Trời như bay lên, bốc lên, nâng cao không ngừng. Như gọi mọi vật đi lên. Và đi lên một cách nhẹ nhàng, nghi ngút. Đi như khói và đi như hương.

Ta đi trong trời nghi ngút và bầu trời nghi ngút ấy đi trong ta. Bầu trời nghi ngút ấy tỏa lên sau lưng Nguyễn Trãi, cứ tỏa lên không ngừng sau bóng dáng bao la của ông.

Và nước. Nước như dàn trải, như mở rộng không gian mãi mãi, như tuôn dòng thời gian mãi mãi. Như gọi mọi vật tan vào nhau, hòa vào nhau trong thế giới tề vật của Trang Chu.

Như vậy, cái nghi ngút và mênh mông đang gọi ta. Gọi một sự trở về. Hãy sẵn sàng cho một cuộc tiêu dao trong nghi ngút và trong mênh mông.

Nhưng cái nghi ngút của trời và cái mênh mông của nước có khác nhau chăng?

Trời và nước: hai ấy, hai đằng ấy, hai hiện tượng… hai cái dường như đối lập.

Nhưng trong cái nhìn bất nhị, chúng là một thức, một vẻ, một sắc. Chỉ là một. Hay nói như Tô Đông Pha: thuỷ như thiên (Vọng hồ lâu túy thư).

Mà Ức Trai thì yêu Đông Pha cư sĩ. Đến nỗi có lần bảo rằng: “Pha lão tằng vân ngã diệc vân” (Ông Đông Pha từng nói thế, ta cũng nói thế).

Ức Trai và Đông Pha đều bị triều đình ghét bỏ. Cả hai đều quá mênh mông trong cái vườn bé tí gọi là thượng uyển, cái ao tù gọi là quan trường.

Mênh mông của trời và nước pha lẫn trong một màu xanh, đã đành là đi vào trong thơ xưa nay như là “nhất sắc”.

Vương Bột: Thu thuỷ cộng trường thiên nhất sắc.

Trương Nhược Hư: Giang thiên nhất sắc vô tiêm trần.

Nhưng ở Nguyễn Trãi, cái nhất sắc này được đẩy xa hơn, sâu hơn, vào trong tâm thiền. Nơi đó dường như tâm người, tâm chim và tâm cá hoà nhau trong nhất sắc, trong một thức trong một hư không. Có thể gọi đó là “tâm mây trắng” (bạch vân tâm) như lời thơ Vương Duy:

Dữ quân thanh nhãn khách,

Cộng hữu bạch vân tâm.

(Với bạn xanh màu mắt, Cùng chung mây trắng tâm).

Ai là bạn của Ức Trai? Ấy là chim, ấy là cá. Hay nói đúng hơn, ông thấy mình hóa thân vào chim, hóa thân vào cá. Như Trang chu thấy mình hóa thân vào bướm trong một giấc mộng nào.

Lẻ có chim bay cùng cá nhảy

Chỉ có những cánh chim bay giữa trời xanh nghi ngút kia. Chỉ có những con cá nhảy giữa nước biếc mênh mông kia…

Và ta muốn rằng cả ta nữa. Ta cũng bay nhảy trong cái nghi ngút mênh mông ấy. Cái nghi ngút ấy nâng ta lên và cái mênh mông ấy cuộn ta vào bao lớp sóng của tiêu dao.

Đưa ta vào “đạo tự nhiên”. Trong một bài thơ khác, Ức Trai nói: “Diều bay cá nhảy đạo tự nhiên”.

Ta là tự nhiên. Bay nhảy tự nhiên.

Chỉ như thế, như chim và như cá, ta mới tách khỏi trung tâm là ta, mới tách khỏi không gian nhỏ hẹp được tạo ra chung quanh cái trung tâm đó. Khi ấy thì:

Mới hay kìa nước nọ hư không.

Mới hay rằng nước là ta, hư không là ta. Ta sống trong nước và là nước. Ta sống trong hư không và là hư không.

Sống trong tự nhiên, vô tâm vô niệm. Như chim và cá. Như mây trắng. Thế nên Ức Trai mới tự hỏi:

Nhân dữ bạch vân thùy hữu tâm?

Ta và mây trắng ai có tâm đây? Dường như không có tâm, không có trung tâm là tự ngã. Sống trong tự nhiên là vô ngã, để mà tiêu dao với nước, với hư không.

+++

Nhìn lên không. Mây trắng đang bay. Đọc thơ của người, thấy mây như có hình bóng Ức Trai. Và hư không như vang vọng câu hỏi: Mây trắng và ta ai có tâm?

Mỗi lần đọc thơ Ức Trai, như muốn làm mây trắng để mà:

Mới hay kìa nước nọ hư không.

Mạn thuật 4

Nguyễn Trãi

Đủng đỉnh chiều hôm dắt tay,
Trong thế giới phút chim bay.
Non cao non thấp mây thuộc,
Cây cứng cây mềm gió hay.
Nước mấy trăm thu còn vậy,
Nguyệt bao nhiêu kiếp nhẫn* nay.
Ngoài chưng mọi chốn đều thông hết,
Bui* một lòng người cực hiểm thay.



______________
Nhẫn: cho đến
Bui: chỉ


(Hình: trên Flick - rất xin lỗi vì không biết tên tác giả - So sorry for no information about the author's name)

Lá chưa ai quét cửa thông

Thuật hứng (số 6)
Nguyễn Trãi


Cảnh cũ non quê nhặt chốc mòng, 
Chiêm bao ngờ đã đến trong. 
Chè tiên nước ghín bầu in nguyệt, 
Mai rụng hoa đeo bóng cách song. 
Gió nhặt đưa qua trúc ổ, 
Mây tuôn phủ rợp thư phòng. 
Thức nằm nghĩ ngợi còn mường tượng, 
Lá chưa ai quét cửa thông.

_______________________

Trì cỏ tươi, nhưng lòng tiểu nhân

Đụn lúa mạch (Cuối hè) - Claude Monet

Đọc thơ Nguyễn Trãi, Quốc Âm Thi Tập, tôi thích nhiều bài. Đọc Quốc Âm Thi Tập, đọc cái thứ tiếng Việt của 500 năm trước, tôi vỡ ra nhiều điều và thấy rất thú vị.

Tỉ như bài "Cuối xuân" này, tôi đã treo trên blog cả tuần nay:

Tính từ gặp tiết lương thần, 
Thiếu một hai mà no chín tuần. 
Kiếp thiếu niên đi thương đến tuổi, 
Ốc dương hoà lại ngõ dừng chân. 
Vườn hoa khóc, tiếc mặt Phi tử, 
Trì cỏ tươi, nhưng lòng tiểu nhân. 
Cầm đuốc chơi đêm này khách nói, 
Tiếng chuông chưa đóng ắt còn xuân.


Đọc sơ qua, đúng là dưới góc độ một người Việt Nam thế kỷ 21, chữ Hán chưa học, chữ Nôm không và cũng có lẽ sẽ không biết, những từ, những cụm "Ốc dương hòa" hay "đi thương",... khó mà hiểu được, nhưng là một người Việt có một gốc rễ văn hóa vững chắc, hẳn cũng phải cảm được chút gì đó từ bài thơ.

Lăn lóc trên mạng một hồi, tôi cũng tìm được vài cái chú giải.

-"tiết lương thần": lúc bắt đầu của mùa xuân.

-"tuần": tuần là mười ngày.

-"kiếp thiếu niên": có thể hiểu là thời tuổi trẻ, thế nhưng nếu để ý về mặt hài thanh của chữ Nôm, phiên từ tiếng Hán ra tiếng Việt là "cướp", hiểu như thế hợp lý hơn, nên cụm "đi thương" biên như trên kia là vô nghĩa, phải tách ra thành "Cướp (kiếp) thiếu niên đi, thương đến tuổi".

-"ốc": nhiều chỗ đều ghi "ốc" không có nghĩa, nhưng Trần Lê Văn biên trên Tạp chí Hán Nôm số 2/1989 thì "ốc" là từ Việt cổ, nghĩa là "gọi", như "Có gã thư sinh / Danh ốc Lưu Bình" nghĩa là "Tên gọi Lưu Bình".
-"ngõ" : ngõ hầu, nghĩa là "nhằm để".
Tóm lại, hai câu thực này mang nghĩa là: Ngày tháng cướp mất tuổi thiếu niên của ta đi, giờ đây tiếc thương tuổi tác của mình, bèn gọi cái khí xuân dương hòa ấm áp lại để (ngõ hầu) dừng chân mà hưởng thụ.
-"Phi tử": Dương Quý Phi, người có vẻ đẹp "tu hoa" (khiến cho hoa phải thẹn). Câu đầu tiên "Thanh bình điệu" của Lý Bạch là "Vân tưởng y thường hoa tưởng dung" - "Nhìn mây tưởng y phục, nhìn hoa nhớ khuôn mặt", ca ngợi vẻ đẹp của Dương Ngọc Hoàn.
-"trì cỏ": cỏ ao, tra ra thì thấy sách Luận ngữ thiên 12 "Nhan Uyên" biên "Cái đức của người quân-tử cũng như gió, cái đức của kẻ tiểu-nhân cũng như cỏ. Gió thổi trên cỏ thì cỏ phải lướt xuống mà theo."

Hai câu cuối là hai câu dễ hiểu, đọc cũng thấy gần gũi và hiện đại. Tôi thích nhất hai câu thực và hai câu kết này, cùng với câu luận thứ hai "Trì cỏ tươi nhưng lòng tiểu nhân".

Đụn cỏ khô ở Giverny - Claude Monet

Hay là những câu từ bài "Mạn thuật kỳ 13 (Nhà ta)"
 
Quê cũ nhà ta thiếu của nào, 
Rau trong nội, cá trong ao. 
Cách song mai tỉnh hồn Cô Dịch, 
Kề nước cầm đưa tiếng Cửu Cao. 
Khách đến vườn còn hoa lạc, 
Thơ nên cửa thấy nguyệt vào. 
Cảnh thanh dường ấy chăng về nghỉ, 
Lẩn thẩn làm chi áng mận đào.


-"cách song" : ngoài song cửa.
-"Cô Dịch": chỉ thần nhân trên núi Cô Dịch, trong Nam Hoa Kinh - Trang Tử - Nội thiên : Tiêu dao du
Kiên Ngô hỏi Liên Thúc:
-Tôi nghe lời nói của Tiếp Dư, lớn mà không đúng, đi mà không về... Tôi kinh khiếp lời nói của ông ta: cũng như sông Hà, sông Hán mông mênh vô cùng! Rất là diệu vợi! Không gần với thường tình người ta.
Liên Thúc hỏi:
-Ông ta nói về cái gì?
-Ông ta nói: "Trên núi Rưởu Cô Dịch, có thần nhân ở đó, Da thịt như băng tuyết, thơ ngây như gái chưa chồng. Không ăn năm loài thóc, hút gió uống sương, cưỡi khí mây, ngự rồng bay, mà chơi ở ngoài bốn bể. Ðịnh thần lại, khiến cho mọi vật không đau ốm mà lúa lại được mùa..."


-"Cửu Cao" : Chín đầm nước sâu. Thi kinh 詩經 Tiểu nhã 小雅 thiên Hạc minh 鶴鳴: "Hạc minh vu cửu cao, Thanh văn vu thiên" 鶴鳴于九皋，聲聞于天 (Chim hạc kêu ở xa ngoài chín đầm, tiếng nghe khắp đồng nội). Cả câu này ý nói suối chảy như tiếng đàn, tiếng hạc. (chú thích của thivien.net)
-"áng mận đào" : hiểu đại khái là chốn quan trường, theo tích Địch Nhân Kiệt (tích này cũng bình thường thôi, hiểu vậy được rồi).

Đọc bài thơ này, dễ hiểu hơn "Cuối xuân" nhiều, lại mang một cái không khí yên bình, nhẹ nhàng, tôi như được xả stress lắm lắm. Những bài thơ của Nguyễn Trãi làm bằng quốc âm 500 năm về trước, bài nào cũng tràn ngập trí tuệ, so ra đáng đọc hơn nhiều thứ khác vô bổ hiện nay gấp bội.


__________________________

Nhân tiện, ngoài lề, tôi cứ luôn thắc mắc về sự giống nhau khá kì lạ của từ "câu lạc bộ" so với club về mặt chữ cái. Xét từng từ "câu", "lạc", "bộ" thì thấy nó chả mang nghĩa gì của một cái "tổ chức được lập ra nhằm tập hợp những người cùng sở thích sinh hoạt văn hóa, giải trí" gì cả. Tôi thắc mắc về mặt từ nguyên của từ này lắm, nhưng cứ quên tra mãi.
Hôm nay mới nhớ ra để tra. Từ club ban đầu được phiên qua tiếng Nhật, là kurabu, sau đó qua tiếng Hán, rồi sang tiếng Việt là "câu lạc bộ", một hành trình vui tươi đấy chứ nhỉ.