Xá mật hay hóa học

 Lẽ ra có thể chúng ta đã gọi hóa học bằng cái tên khác.

Đầu thế kỷ 19, Udagawa Yōan (nhà Lan học người Nhật) dịch quyển Elements of Experimental Chemistry của nhà hóa học người Anh Henry William từ bản tiếng Hà Lan ra tiếng Nhật. Yōan đã đặt ra rất nhiều thuật ngữ hóa học bằng chữ Hán mà ngày nay ở Nhật vẫn dùng, sau đó được các học giả người Hán du nhập về TQ thời Đồng Trị (và sau đó), thậm chí một số thuật ngữ này VN vẫn dùng. Ví dụ như dịch element là nguyên tố (元素, genso), saturation là bão hòa (飽和, hōwa), reduction là hoàn nguyên (還元, kangen). Một số thuật ngữ khác ở VN không dùng, chỉ có Nhật dùng, còn TQ thì chế đi, chủ yếu là tên nguyên tố ví dụ oxygen là toan tố, hydrogen là thủy tố, nitrogen là trất tố, carbon là thán tố, oxidation là toan hóa, vân vân.

Một điểm quan trọng và thú vị hơn, đó là cách Yōan dịch tên của môn Chemistry. Ông không gọi là hóa học, mà ông gọi là "Xá mật", quyển sách đầu tiên ông dịch là "Xá mật khai tông" (舎密開宗). Xá mật (seimi) là cách ông phiên âm Chemie tiếng Hà Lan. Chính quyền thời Minh Trị mở "Xá mật cục" nghiên cứu về hóa học ở Ōsaka. 

Hình trong Xá mật khai tông.

Thuật ngữ "hữu cơ", organic, là do một nhà Lan học khác ở Xá mật cục dịch, đó là Shousuke Misaki. Quyển "Xá mật cục khai giảng chi thuyết" của ông là tác phẩm cổ nhất dùng từ "hữu cơ". Thuật ngữ organic dĩ nhiên có gốc gác từ organon của Aristotles, nghĩa là công cụ, hay cỗ máy, mang đậm quan điểm nhị nguyên của Aristoteles: cơ thể là "công cụ" để linh hồn tác động lên thế giới (soma organikon). Vì thế dùng chữ "cơ" để dịch. 機 nghĩa gốc là cái lẫy nỏ hoặc cái khung cửi, mở rộng nghĩa thành cái máy hoặc cái công cụ có cơ chế hoạt động phức tạp (tự hình có hình người, cây rìu, và cuộn chỉ, thêm bộ mộc kế bên). "Hữu" có lẽ thêm vào để phân biệt với vô cơ.

Lẽ ra giờ đây chúng ta sẽ gọi chemistry là xá mật học, organic chemistry là xá mật hữu cơ. Nhưng đến cuối thời Edo, khi sách vở chemistry được dịch nhiều hơn, có những học giả khác dịch là "hóa học". Cuối thế kỷ 19 đã có một cuộc tranh luận xem liệu nên dùng "hóa học" hay "xá mật". Dần dần, người Nhật chọn dùng "hóa học", và thuật ngữ này lan sang các nước đồng văn còn lại.

Hỉ vương tử tái thuyết cựu

Trương Hỗ

相逢青眼日，相叹白头时。
累话三朝事，重看一局棋。
欢娱非老大，成长是婴儿。
且尽尊中物，无烦更后期。

Tương phùng thanh nhãn nhật,
Tương thán bạch đầu thì.
Lụy thoại tam triều sự,
Trùng khán nhất cục kì.
Hoan ngu phi lão đại,
Thành trường thị anh nhi.
Thư tẫn tôn trung vật,
Vô phiền cánh hậu kì.

Một niệm của ta vĩnh hằng

 

Ngày này năm trước tôi đi mua cái kalimba về trong thời gian khủng hoảng vì cơn bĩ cực lớn nhất của đời mình. Nắng hôm đó đẹp nhưng tôi ghét cái nắng chỗ đó. Đầu tôi lúc nào cũng thoang thoảng một màn sương.

Nghe Adagio của Barber giống như thấy lại cái trauma đó nhưng từ vị trí đứng ngoài nhìn vào. Có thể khóc vì nhìn được mình trong cái trauma cũ nhưng may quá, không phải sống trong đó nữa.

Epub.vn hôm qua gửi lời tạm biệt đóng web. Tôi ghi lại đây để sau này nhớ rằng có 1 thời epub.vn, isach.vn, vân vân đã giúp tôi vượt qua mấy năm trời khó khăn nhất của đời mình như thế nào. Xin cảm ơn. 

Linh vũ kỳ mông

我徂東山、慆慆不歸。我來自東、零雨其濛。我東曰歸、我心西悲。

Ngã tổ Đông Sơn 

Thao thao bất quy 

Ngã lai tự đông 

Linh vũ kỳ mông 

Ngã đông viết quy 

Ngã tâm tây bi

Từ nguyên tên các nguyên tố hóa học trong tiếng Việt theo danh pháp hiện hành

Tên các nguyên tố hóa học trong tiếng Việt có thể được chia làm 3 loại: (a) tên phiên âm từ ngôn ngữ phương Tây, (b) tên gốc Hán-Việt, và (c) tên gốc tiền Hán-Việt.

(a) Tên phiên âm từ ngôn ngữ phương Tây, nhiều nguyên tố được lược đi âm cuối: âm -ium hoặc -gen với phần lớn nguyên tố, âm -on với các khí hiếm, hoặc âm -ine với các halogen để phù hợp với Việt âm, như đã được học giả Hoàng Xuân Hãn giải thích trong quyển "Danh từ khoa học".

Các nguyên tố loại này được phiên âm chủ yếu từ gốc Latin của tên nguyên tố. Có 2 nguyên tố được phiên từ tiếng Đức: vônphram W và kali K (kalium và potassium đều là từ neo-Latin, nhưng kalium được dùng nhiều hơn ở Đức). Antimôn Sb được phiên âm từ tiếng Pháp (tiếng Latin là stibium). 

Nhôm là nguyên tố có tên được phiên âm kiểu khác người, thay vì lấy phần gốc Latin chính thì từ "nhôm" được lấy từ phần đuôi của tên nguyên gốc alumiNUM (hoặc alumiNIUM). 

Đối với những nguyên tố có tên không phải từ ngôn ngữ phương Tây, đây hầu hết đều là những nguyên tố mà con người đã biết từ thời cổ, trước khi Cách mạng Khoa học diễn ra:

(b) Tên gốc Hán-Việt

- đồng Cu: 銅.

- lưu huỳnh S: 硫黄

- thủy ngân Hg: 水銀

- bạch kim Pt: 白金

(c) Tên gốc tiền-Hán-Việt hoặc âm Nôm hóa

- vàng Au: âm tiền HV của hoàng 黃 (có thể so sánh với tiếng - Quảng Đông "wòng", hoặc tiếng Khách Gia "vòng"). Danh pháp tiếng Việt không dùng từ "kim" để gọi vàng, như tiếng Trung, Nhật hay Hàn.

- bạc Ag: âm tiền HV của bạch 白. Tương tự, danh pháp tiếng Việt không dùng từ "ngân".

- sắt Fe: âm tiền HV của thiết 鐵.

- thiếc Sn: âm tiền HV của tích 錫.

Trong Truyện Kiều có nhắc tới thành Vô Tích ở TQ, đây là địa danh có nghĩa là "không có thiếc". Vương Tiễn nước Tần đánh xuống Sở, đánh tới Tích Sơn thì bắt được chữ "Có thiếc: đánh nhau, thiên hạ tranh, không thiếc: yên bình, thiên hạ thanh", nên đặt tên vùng đó là Vô Tích.

- kẽm Zn: âm Nôm của 鈐 (kiềm), nghĩa là cái khóa. Kẽm là kim loại hay được dùng làm khóa. Từ "kiềm" ngoài biến âm kẽm, còn có các biến âm khác như kềm, cùm (như gông cùm), kèm (kèm cặp). Trong danh pháp tiếng TQ, kẽm là tân 锌 (phiên âm từ zinc), còn trong tiếng Nhật, kẽm là aen 亜鉛 á duyên (chì kém). Trong danh pháp cổ, Zn được gọi là bạch duyên (chì trắng).

- chì Pb: âm Nôm của 錘 (chùy), nghĩa là cái cân, quả nặng. Chì là kim loại nặng, hay được dùng để làm quả nặng (ví dụ dùng trong câu cá, chài lưới, "mất cả chì lẫn chài"). Trong cả danh pháp Trung lẫn Nhật, chì đều là duyên 鉛.

Hệ thống tên gọi các nguyên tố theo danh pháp hóa học hiện đại của tiếng Việt rất khác so với các nước đồng văn, kể cả những nguyên tố có tên phi-Latin.

Chiêm bao thẳm thẳm như nghìn thu

Tất cả mọi thứ đều như đang muốn giết tôi. Đây là một cơn ác mộng. Tiểu liên, thần công, phòng không, giáo gươm, đao kiếm tất cả đều đang chĩa vào tôi. Trên đồi là đoàn khinh kỵ sẵn sàng lao vào tôi. Tôi đi đâu bây giờ. Đằng sau tôi chỉ có sông, trên đầu tôi chỉ có trời mây, dưới chân tôi chỉ có hố hầm đạn bom. Tôi đi đằng nào cũng có tiếng sấm nổ rền, như những đêm trời mưa gió rú bên ngoài cửa sổ. Tôi không ngủ được. Có tiếng gì hét lên quanh gối. Tiếng không gian đột ngột im ắng bị kéo dài ra thành những sợi tơ li ti căng đen đét chỉ chực đụng vào là cứa rách da thịt. Tôi quay trở lại chiến trường đẫm máu. Người ta vẫn hò hét như những đám điên. Đây là một cơn ác mộng. Tôi cần quay trở về nhà.

Nước không chảy qua cầu được nữa. Mùa hè không bay đi nữa. Nước tù đọng bên dưới cô đặc đầy bùn đất bẩn thỉu quện lại. Tôi thấy cả máu nữa. Máu lẫn vào vũng bùn bên dưới cầu. Mùa hè đã chết ở đâu mất rồi, tôi không còn biết nó bay đi đâu nữa, rõ ràng nó không còn bay lượn dưới chân cầu nữa. Gã kia không đưa tôi quả hồng để ăn nữa. Mùa hồng hết rồi. Cũng không còn lê. Chẳng ai đưa cho tôi quả lê và con dao để đi trong bóng tối nữa. Cuộc chơi tàn rồi. Chỉ còn ác mộng mà thôi.

Cô nhạn – Đỗ Phủ

Bài thơ chép tặng anh Shouguo về Từ Châu (tháng 12 năm 2019).

Anh bay đi một mình.

Ai là con nhạn lẻ.

孤雁

杜甫

孤雁不飲啄，

飛鳴聲念群。

誰憐一片影，

相失萬重雲。

望盡似猶見，

哀多如更聞。

野鴉無意緒，

鳴噪自紛紛。

Cô nhạn

Đỗ Phủ

Cô nhạn bất ẩm trác, 

Phi minh thanh niệm quần. 

Thuỳ liên nhất phiến ảnh, 

Tương thất vạn trùng vân. 

Vọng tận tự do hiện, 

Ai đa như cánh văn.

 Dã nha vô ý tự, 

Minh táo tự phân phân.

Nhạn lẻ không ăn uống

Bay kêu tiếng nhớ bầy

Thương thay một ảnh nhạn

Lẫn vào ngàn lớp mây

Nhìn mãi như vẫn thấy

Tiếng sầu vẳng bên tai

Bọn quạ hoang vô ý

Oang oang kêu quấy rầy.

Hố thẳm nhìn tôi không nói lời nào

Coi clip tàu Titanic trên mạng xong thấy nhớ Southampton quá. Lên wiki coi lại bài Southampton thấy càng nhớ hơn. Nhìn cái bản đồ từng khu từng quận từng phường một, chỗ nào cũng có cái để nhớ. Nhớ cái khu mình từng ở, từ Swaythling, cho tới Portswood, Nicholstown, cho tới những cái chỗ từng in dấu chân lang thang qua nhiều lần. Khu trung tâm. bảo tàng, thư viện, tượng đài Titanic, khu bệnh viện đi khám đằng sau nhà, khu Lordshill lặn lội ra để đi bơi, khu viện hải dương bến cảng như cái mê cung, khu Bittern ra ngắm cây cầu, chỗ ngã tư Avenue đi tập thiền, Asda đứng chờ xe buýt tê tái xong lên say xe muốn xỉu, Sainsbury Portswood kỷ niệm cái ngày sét đánh ngang tai không thể nào quên, khu phố cổ đi ra những ngày rách việc, khu St Denys ngày mùng 1/1 đi bộ cùng với ông Bruce từ ga tàu dọc theo bờ sông tới St Mary's để coi đá banh, sau khi đã ních đầy bụng bằng bánh mì với cá trích xông khói, đường đi từ Cranbury băng qua đường ray xe lửa lên cầu qua sông Itchen ra bưu điện lấy đồ, cái tiệm Ba Lan đằng sau nhà có ông bán hàng tính tiền siêu nhanh, cái tiệm Ấn Độ đối diện chuyên bán bánh chiên cà ri vừa thơm vừa rẻ chỉ có cái lâu lâu lạnh ngắt, cái rừng Common ở khoa xã hội mỗi lần đi học tiếng Nhật về băng rừng tối thui, khu Bassett chẳng nhớ ra để làm gì chỉ có vài lần lên Glen Eyre để đi thi học kỳ, khu Shirley chỗ nhà con Cho đi dọc quốc lộ lên để dạy kèm nó môn hóa.

Mình đi nát cái Southampton vì mình từng quá rảnh rỗi. Vì rảnh rỗi nên mình có thời gian kết thân với một thành phố. Đi học về là mình lang thang. Cuối tuần là mình lang thang. Đi siêu thị mình cũng lang thang. Ở Lausanne, không cảm thấy được sự thân thiết đó. Đầu tắt mặt tối, tâm trạng như sỏi rơi xuống lòng giếng thì thành phố cũng chỉ là cái rừng nhà bê tông, dù rừng có đẹp thế nào, xây phong cách tân cổ điển hay rococo. Hay là phải đi xa rồi thì đất mới hóa tâm hồn?

Đỗ thuyền bến Dương Tử (Tổ Vịnh)

泊扬子津

祖咏

才入維揚郡，

鄉關此路遥。

林藏初霽雨，

風退欲歸潮。

江火明沙岸，

雲帆碍浦橋。

客衣今正薄，

寒氣近來饒。

Bạc Dương Tử tân 

Tài nhập Duy Dương quận, 

Hương quan thử lộ diêu. 

Lâm tàng sơ tễ vũ, 

Phong thoái dục quy triều. 

Giang hoả minh sa ngạn, 

Vân phàm ngại phổ kiều. 

Khách y kim chính bạc, 

Hàn khí cận lai nhiêu.

Nghĩa:

Vừa tới quận Duy Dương, 

Đường về quê ấy còn xa. 

Rừng che cơn mưa vừa tạnh, 

Gió đẩy con nước sắp rút. 

Lửa trên sông chiếu sáng bờ cát, 

Buồm mây chắn chiếc cầu ở cửa sông. 

Áo khách nay đã mỏng, 

Khí lạnh bỗng về nhiều.

Đỗ thuyền bến Dương Tử

(Tổ Vịnh)

Thuyền vừa vào Duy Dương quận, 

Vẫn còn xa đường tới quê. 

Rừng che cơn mưa vừa tạnh, 

Gió đẩy con nước sắp về. 

Lửa sông rọi sáng bờ cát, 

Buồm mây chắn lối ra đê. 

Áo khách mặc nay đà mỏng, 

Khí lạnh bỗng đến tràn trề.

__________________

Tôi thích hai câu cuối, đọc được 2 câu này trong Nguyễn Trãi quốc âm từ điển của Trần Trọng Dương, dịch bằng 5 chữ hay hơn và sát hơn như thế này:

Áo khách nay đà mỏng

Khí lạnh bỗng về nhiều.

Bản tôi dịch phải bẻ vần cuối thành vần ê, vì không thể tìm được chữ nào có nghĩa là "xa" để dịch chữ diêu mà giữ vần iêu. 

Cặp đối "Rừng che/Gió đẩy" (Lâm tàng/Phong thoái) rất hay.

Khi đi trong trời lạnh, lúc nào cũng có cảm giác tê tái và cô đơn. Đây có thể là bài thơ làm trong một chuyến về quê lúc cuối năm, thời xưa hay thời nay đều có thể cảm được. Thuyền vào bến lúc ban chiều, đường về nhà vẫn còn dằng dặc. Mưa vừa mới tạnh, triều sắp sửa rút, lửa đã thắp sáng dọc bờ cát ở bến tàu, buồm căng chắn cả lối đi dưới chiếc cầu bắc qua cửa sông. Người thời nay không đi thuyền về quê nữa mà đi máy bay transit mấy chặng, vẫn có thể hiểu được cảm giác này. Bến thuyền cũng như cửa ra máy bay lúc nào cũng tấp nập, ồn ào, nhưng người về quê chỉ thấy được cảnh, thấy được "cơn mưa", "ánh lửa", "luồng gió". Người về quê kéo vội manh áo che người vì trời trở lạnh, hoặc ngược lại, nếu đi từ xứ lạnh về xứ nóng thì áo khách nay đà dày quá, bèn vội vã cởi nút ra mà thở.

Quằn quại cờ bay trong gió sương*

*Văn Cao

Rất nhiều lần tôi bắt đầu tự hỏi rằng tại sao tôi lại ở đây. Đằng trước là thác, đằng sau là thác, bốn bề là thác. Trên đầu là bão. Phía xa trên đỉnh núi là gió. Cờ quằn quại bay. Tôi nghĩ rằng chuyến đi này càng ngày càng khiến tôi bị mất đi cái tôi của mình. Mây mưa sấm chớp. Tôi cố gạt đi những hạt nước nhỏ đang bám lên kính. Tôi nghĩ về cái tôi đang dần dần tan biến của mình. Tan biến hay là đổi hình dạng? Đừng nhìn vào hố thẳm. Hố thẳm sẽ nhìn lại vào tôi. Đừng nhìn vào dòng thác. Dòng thác sẽ nhìn lại vào tôi. Một chị hai chị cũng như sen. Rơi nốt em trai dòng lệ sót. Không phải khuyên đâu, mà là rơi. Không có từ ngữ nào nữa để mà khuyên, để mà thốt lên. Chỉ còn lệ để mà rơi.

Tôi ngần ngừ nghĩ về chặng đường dài đã qua. Tôi nghĩ về chặng đường lên cao phía trước. Tôi gần đánh mất cái tôi của mình. Tôi nhìn vào hố thẳm quá lâu. Hố thẳm bắt đầu xem tôi như bạn. Bao nhiêu đêm thâu tôi vật vã. Biết mấy ngày dài tôi khóc than. Nơi đây lá giạt vương chân ngựa. Hươu chạy quay đầu theo ngó theo. Chặng đường dài tôi không giữ nổi mình. Thì ai giữ?

Thành Cai Hạ cháy rồi. Sở ca vang bốn bề rồi. Sao lại cho tôi quả địa tối chi? Bao giờ tôi gỡ cho xong?




Cái tôi của tôi rung lên từng đợt. Tôi quỳ xuống ôm choàng lấy nó. Tôi đang khỏe mạnh hơn bao giờ hết. Khỏe mạnh nhất so với những ngày gần đây. Mây mưa sấm chớp. Mây mưa sấm chớp không làm gì được tôi. Nhưng cái tôi của tôi đã hy sinh cho tôi nhiều quá. Thác nước đã làm gì nó. Bão đã làm gì nó. Hố thẳm nhìn nó không nói lời nào.

Tôi biết nó thay đổi. Lúc nào nó cũng thay đổi. Bao nhiêu năm qua nó thay đổi. Hai mươi mấy năm ròng nó thay đổi. Tôi nhìn nó thay đổi đã quen như nhìn thu nguyệt xuân phong. Nhưng nó đang yếu dần. Thay đổi nhanh quá. Chóng mặt quá. Tôi cần vực nó dậy. Tôi cần nó đi cùng tôi.

Đi vào trong thác nước. Muốn đi tiếp cũng phải đi vào trong thác nước. Muốn quay trở về cũng phải đi vào trong thác nước. Hướng nào cũng là đường về nhà.

...

Suddenly
I'm not half the man
I used
To be

Điên đảo mộng tưởng

Tôi mới coi phim Little Buddha của Bertolucci xong. Thật ra tôi cứ nhớ lộn phim Kundun coi lúc hồi mới qua Thụy Sĩ là của Bertolucci nhưng thật ra phim này mới là của Bertolucci. Phim này có thể nói là xuống tay so với phim Vị hoàng đế cuối cùng, hai nhân vật ông bố bà mẹ xây dựng quá đơn giản, tự nhiên có mấy ông sư ở đâu ra qua nhà nói con ông bà là chuyển thân của thầy tụi tôi, vậy mà mặt vẫn trơ trơ ra, phản ứng kì cục. Tuyến truyện kia của Keanu Reeves đóng vai Tất Đạt Đa thì cũng chầm chậm, coi thấy giống kiểu cố tình làm cho giống mấy sách dạy giáo lý, nhưng quay đẹp hơn nhiều so với mấy phim cuộc đời Đức Phật này kia của Ấn Độ làm.

Thế nhưng xét các điểm trừ đó là xét ở khía cạnh điện ảnh, còn nếu xem từ khía cạnh một câu chuyện Phật giáo thì đúng là nó chầm chậm, bình tĩnh, không cần lên gân, nhẹ nhàng thoải mái. Rõ ràng là cố tình nhái kiểu kể chuyện của phim Phật. Và nói lại lần thứ hai: phim quay vẫn rất đẹp kiểu Bertolucci.

Tóm lại là dù xuống tay nhưng vẫn hay, và nhắc lại lần thứ ba là quay đẹp.

Có nhiều đoạn hay, nhất là đoạn thầy lạt ma Norbu ngồi thiền xong viên tịch, xong bóng thầy vẫn còn đâu đây, đọc Bát nhã tâm kinh bằng tiếng Anh và camera lia những thước phim rất đẹp. Các bạn có thể coi trên youtube có trích đoạn đó (thôi coi luôn ở đây đi, tôi cho vào đây để sau này tôi coi lại luôn cho tiện). Đoạn hay nhất là đoạn: vì không có gì để thành tựu, Bồ tát nương vào trí tuệ (bát nhã) tối thượng (ba la mật đa), tâm không còn sợ hãi, tâm không còn sợ hãi thì xa rời mộng tưởng điên đảo, đạt tới Niết bàn.



Bài hát cuối phim vẫn là nhạc của Ryuichi Sakamoto. Lần này là Bát nhã tâm kinh bằng tiếng Phạn phối lại theo kiểu thanh nhạc phương Tây (rất là Baroque luôn).

Kính mời các cụ.



Để tôi đi cop lyrics về cho anh chị đọc
śāriputra: rūpaṃ śūnyatā śūnyataiva rūpaṃ 
(Xá lợi tử, sắc tức là không, không tức là sắc)
rūpān na pṛthak śūnyatā śunyatāyā na pṛthag rūpaṃ 
(Sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc)
yad rūpaṃ sā śūnyatā; ya śūnyatā tad rūpaṃ 
(Cái gì sắc cũng đều là không, cái gì không cũng đều là sắc)
tadyathā: gate gate pāragate pārasaṃgate bodhi svāhā
(Vậy hãy đọc chú: gate gate pāragate pārasaṃgate bodhi svāhā)

Không biết sao nghe bài này tôi cứ nghĩ đến một bài khác, chắc nhạc Sakamoto có mấy chỗ giống. Nghĩ hoài vẫn không nhớ được bài khác kia tên là gì, chỉ nhớ giai điệu. Nghĩ thêm một lúc nữa, với sự trợ giúp của Soundhound thì Soundhound bảo là có thể bài này là bài Pavane chăng. A đúng rồi, Pavane, nhưng mà Soundhound bảo là Pavane của Fauré. Không phải, cũng từa tựa, tôi nghe chục nốt đầu là tôi đã biết rồi, pavane này cũng trong trí nhớ của tôi nhưng không phải pavane tôi đang cần tìm. Nhớ thêm một lúc nữa thì tôi nhớ ra đó là Pavane của Ravel. Tên đầy đủ là Điệu pavane cho một nàng công chúa đã qua đời, ôi giời ơi.

Mời quý anh quý chị nghe pavane do Seiji Ozawa chỉ huy, trên youtube có bản chuyển động nữa nhưng mà tiếng bé quá.





Tôi nói thật chứ vai Phật của Keanu Reeves trong phim này thì cũng tạm được thôi. Diễn viên hay nhất trong phim này là người đóng thầy lạt ma Norbu: ông Anh Nhược Thành (英若诚). Ông này từng đóng vai ông trưởng trại tù của Phổ Nghi trong phim Vị hoàng đế cuối cùng, sau bị cách mạng văn hóa đem ra đấu tố. Ông Anh là người Mãn Châu, bà nội lại còn thuộc tộc Ái Tân Giác La, vậy mà lên làm tới thứ trưởng bộ Văn hóa của TQ. Là cựu thứ trưởng mà không hiểu sao ông đóng được phim này, có nhắc tới sự kiện TQ xâm lược Tây Tạng.

Mình đọc một bài viết của một bác sĩ trị liệu tâm lý. Trong đó có một ý ông ấy nhấn mạnh là ông ấy luôn cố giữ để kiểm soát được empathy của chính mình trong quá trình chữa lành. Ước gì mình làm được như vậy. Chỉ phát huy compassion, để phát triển lòng yêu thương trong khi chăm sóc và quan tâm, nhưng giữ cho empathy được kiểm soát. Như vậy, ông ấy giữ được một khoảng cách với những cảm xúc mãnh liệt của người đối diện.

Ước gì mình làm được như vậy.

Đáng lẽ mình nên về trước một tuần. Trong khi việc xong hết rồi, đáng lẽ cần về, mà lại chẳng thể về được.

Khi có vấn đề, mình thường cố gắng giải quyết vấn đề. Đến khi nào kiệt sức thì đi ngủ. Nhưng đó là những vấn đề mình giải quyết được, còn những vấn đề mình không thể làm gì được thì mình chỉ muốn đi ngủ, để không phải lo nghĩ nữa, và hi vọng khi thức dậy thì mọi việc sẽ ổn hơn chút xíu. Nhưng có những khi thức dậy thì mọi việc còn tệ hơn lúc chưa ngủ, hoặc đang không có chuyện gì cả đột nhiên lại có chuyện.

Khi mình nghĩ tới bạn mình đau khổ, mình cũng thấy đau trong lòng. Đau lắm, nó nhói lên. Giống như có những lần mình nghĩ về cái đau khổ của em mình chịu, hoặc về chuyện hai con mèo con qua đời mấy năm trước, hoặc chuyện ngày xưa có lần mình nằm nghĩ về chiến tranh Việt Nam xong mình thấy đau khổ quá (rất nhảm nhí). Cái đau đó khác với những cái đau khổ nội tại mà mình tự trải qua, khác như thế nào thì không nói được, nhưng cảm được. Tạm gọi là cái đau của tha nhân, cái đau của người ngoài, tiếp nhận theo kiểu empathy. Cái đau này nó dựa trên hệ quy chiếu là cái đau của chính bản thân mình từng trải qua, nhưng nó không giống cái đau của bản thể, nó là cái đau của người ngoài quy chiếu lên bản thể. Vì mình là cái bản thể không thể hiểu được chính xác cái đau của người khác (không ai biết chính xác được người khác đau như thế nào, xin chào bác Wittgenstein), mình chỉ hiểu được qua những cái đau của mình có thể trải nghiệm được.

Mình chỉ muốn viết ra cho bạn mình đọc được biết là mình luôn muốn ở cạnh bạn lúc đau khổ. Chúng ta hãy ở cạnh nhau, nỗi đau sẽ vơi bớt, không nhiều thì ít. Yêu bạn nhiều.

Tuần trước là lần đầu tiên mình phải làm phản ứng với một cái chất siêu độc KCN. Ai cũng biết nó độc, nhưng không phải ai cũng đã từng phải xài nó. Như một nhà hóa học đầy trách nhiệm (hừm), trước khi làm mình phải ngồi nghiên cứu coi phải xài nó như thế nào cho an toàn, lỡ bị đổ ra thì làm gì, làm phản ứng xong thì dọn như thế nào, không được để cho nó bị vô axit vì ra HCN vân vân. Cuối cùng sau khi bàn với Sung Hwan và Alissa thì quyết định là sau khi làm xong thì dọn bằng cách đổ NaOH vô cái dung dịch work up xong rồi tống ôxi già vô cho nó xử rồi đem bỏ vô bình dung môi rác riêng.

Dĩ nhiên là mình làm cực kì cẩn thận nên không có chuyện gì xảy ra. Cái ligand mới có thêm nhóm CN bây giờ nó kết tinh lại màu trắng tinh đẹp như phim, thay vì hồi trước là cái bông bông như kẹo bông gòn.

Vì bàn về KCN nên dĩ nhiên mình với Kristers nói nhảm về mấy vụ tự tử bằng KCN. Nó nói ở trường nó ở Latvia hồi mấy chục năm trước có người ở khoa hóa tự tử bằng KCN. Thực tình không hay ho gì vụ này, không chết liền được mà còn phải chịu khổ cả ngày mới đi. Rồi mình nói nó lại về vụ hơn chục năm trước cái vụ ông nghiên cứu sinh trong lab Corey ở Harvard tự tử cũng bằng KCN. Vụ đó đúng là gây chấn động nguyên cái ngành hóa, không chỉ vì Corey siêu nổi tiếng và giải Nobel, mà cũng vì từ vụ đó mà vấn đề về sức khỏe tâm lí của giới nghiên cứu sinh được quan tâm hơn (nhất là ở cái xứ Mẽo đó, nơi mà nghiên cứu sinh bị bóc lột như nô lệ). Chuyện tự tử ở lab Corey được lên nhiều báo, wikipedia, vân vân. Ông nghiên cứu sinh đó cũng phải siêu giỏi, kiểu ngôi sao sáng trong tương lai, ai cũng tiếc, chỉ vì ghép hai miếng phân tử lại không được mà như vậy.

Kristers hỏi mình mày có nghĩ tụi mình có sức chịu đựng cao không. Mình nói có, nếu không thì cũng chết hết rồi. Đó cũng là một phần nói giỡn, nhưng mình thấy đúng là mọi người trong lab mình hầu hết ai cũng lạc quan, vui vẻ và lành mạnh. Có lẽ không khí, tinh thần và phong cách làm việc ở đây không độc hại như ở bên Mĩ. Nicolai có hơi khùng khùng và lâu lâu la lối mọi người nhưng nói chung là không tạo ra một không khí toxic. Áp lực đúng cách và lành mạnh thì luôn luôn tốt.

__________________

Trên Begin Japanology có cái tập về quần jean. Tập này nói về việc Nhật chế lại quần jean cho thời trang bằng cách ngồi cào, xé, đốt, vá... cho nó cũ đi, xong rồi bán với giá trên trời. Có cái ông chuyên gia, nhà nghiên cứu gì đó, liên hệ việc này với việc nghệ thuật chữa chén gốm, bình gốm bị bể, bằng keo vàng, trở thành tác phẩm nghệ thuật trong truyền thống gốm của Nhật. Rồi có cái ông làm quần jean cũng nói là ổng nghĩ cái nguyên tắc thẩm mĩ của việc mặc quần jean sờn, quần jean cũ, rách, nằm ở chỗ sự sờn, cũ, rách nó thể hiện nét đẹp của thời gian, của việc bền chắc.

Mình thì không thích mặc đồ rách và cũng không thấy nó đẹp ở chỗ nào. Mình nghĩ những cái lí lẽ biện giải về cái đẹp kiểu đó nó hơi giả tạo hay đạo đức giả. Cái nét đẹp đến từ sự bền chắc, sự mặc nhiều lần lại được tạo ra một cách nhân tạo, thủ công, nó không đẹp gì. Có cái kiểu áo khoác jean làm theo kiểu áo khoác xưa của nông dân Nhật, vá chằng vá đụp trải qua bao nhiêu đời. Giống như khoác lên cho cái quần cái áo một cái mặt nạ, nó không thật, nó giả tạo. Thay vì để chính cái quần cái áo nguyên vẹn, để cho thời gian thực hiện những biến đổi (mĩ học nếu có) lên trên nó, thì tầng lớp thị dân vương giả ngày nay lại tự mình giả lập những biến đổi thời gian đó. Cái nét đẹp từ sự bền chắc, sự cũ kĩ rồi lại thay đổi theo trend thời trang, nó không còn mang thực chất nữa.

Mình luôn nghĩ nếu mà chủ nghĩa tiêu dùng tư bản có phát triển thì nó nên phát triển theo hướng của Nhật hay châu Âu, sẽ tốt hơn là theo hướng tào lao của Mĩ. Nhưng vấn đề về cái chủ nghĩa tiêu dùng quần jean như trên thì không đồng ý được hehe.

xuyên qua ráng chiều

"Lòng đầy thương nhớ
Mắt dõi trông về
Phương trời xa kia
Xuyên qua ráng chiều
Mưa xuân rơi xuống"

Thơ của Fujiwara no Shunzei trong Tân cổ kim tập.

(Omoiamari 
Sonata no sora wo 
Nagamureba 
Kasumi wo wakete 
Harusame zo kuru)

Tranh của Kawase Hasui, Mưa ở Maekawa vùng Tương Châu (Sagami).

Ơi cây tiêu huyền xinh đẹp

Hôm nay ngồi trong lab tự nhiên radio trên Spotify chơi bài gì mình nghe quen quá, một hồi thì nhớ lại là bài Ombra mai fù hồi cuối tuần ở nhà nghe. Bài hát nằm trong một cái opera Serse không ai biết của Händel làm ở London. Bản thân cái bài hát, tuy không nhiều người biết, nhưng còn nổi hơn cái opera.

Bài hát là cảnh mở đầu của tuồng. Vua Xerxes ngồi trong vườn dưới tán cây tiêu huyền, hát lên ngân nga ca ngợi cây tiêu huyền.

Lời đầu là nhà vua nói về những chiếc lá mềm mại xinh đẹp của cây tiêu huyền yêu quý, cầu cho số mệnh cây được vẹn toàn, cầu cho sấm sét, chớp lòa, bão tố, gió mưa không xâm hại tới cây. Lời này hình như trong tuồng mới có, không bao giờ thấy hát hết.

Lời thứ hai là lời hát:

Ombra mai fu 
di vegetabile, 
cara ed amabile, 
soave più.

Mãi không bao giờ bóng mát
của một loài cây nào
thân mến và đáng yêu
hay ngọt ngào bằng
(cây tiêu huyền của ta).

Có một câu thôi mà nhà vua ngồi hát đi hát lại. Thật là yêu cây yêu lá quá đi.

Bài này ngày xưa Händel viết cho giọng nam thiến. Về sau không còn ai hát giọng nam thiến nữa nên chuyển thành giọng phản nam cao. Bình thường mình thích Jarousky hát mà bài này nhìn ổng biểu cảm thấy ghê quá. Coi bản của Andreas Scholl thấy ổng bận complet, chải tóc đeo kính, đứng dạng chân như Ronaldo sút phạt, hát giọng countertenor cao ơi là cao, thấy thật là ngầu. Cái nốt đầu tiên chữ Ooooommmmm, ngân ra y như tiếng chuông. Giống như nhìn nên tán lá mát ơi là mát trên cao, thấy bầu trời lọt qua kẽ lá, ngân vọng xuống.

 

Tuần trước vì một lí do dở hơi nào đó mà mình không nhớ, mình vô trang wiki của chùa Bút Tháp. Trong đó có cái ảnh một cái am trên nền trời xám xịt mây. Và mình chợt thấy nhớ cái cảnh trời xám xịt mây một cách khủng khiếp. Dù cho đó là cảnh trời xám xịt mây sau tháp chuông nhà thờ Đức Bà, hay cảnh trời xám xịt mây lúc mình nhìn từ cửa sổ ở nhà, thì mình vẫn đều nhớ. Cái cảnh đó, cùng với khí trời man mát, mùi của mưa bão sắp tới, mình đều thấy nhớ. Ở xứ lạnh, hầu như chẳng khi nào có bầu trời như vậy, để sẵn sàng cho một cơn mưa nhiệt đới như vậy.

.

Dạo này mỗi khi lo âu mình uống rất nhiều nước. Thay vì nốc cà phê hay trà thì mình uống nước lọc. Uống đủ hai lít mỗi ngày. Uống nhiều nước và đi tiểu nhiều lần. Cũng có thể mình uống nước vì đạp xe nhiều hơn. Thẻ đi tàu và buýt của mình đã hết hạn, và mình không muốn mua lại, nên mình chăm chỉ đạp xe, mỗi ngày 10 cây số. Rồi còn ăn kẹo chanh nữa.

.

Mỗi khi lo âu mình cứ lẩm nhẩm bài "quán tự tại bồ tát hành thâm bát nhã..." bằng Hán Việt. Mình thích đọc cái bài kinh qua bờ này không chỉ vì nó hay, mà còn bởi vì ngôn từ cứ cuồn cuộn chảy ra sẽ khiến tâm trí mình dịu lại. Mình không còn trong thời kì ghiền Phật giáo nữa, bây giờ mình coi Phật giáo cũng giống như là một cách nhìn nhận thế giới, một cách nhìn nhận rất hay và đẹp.

Bồ tát nương vào Bát nhã thì tâm không còn chướng ngại. Tâm không còn chướng ngại thì không sợ hãi, xa rời được mộng tưởng đảo điên, đạt được niết bàn cuối cùng. 

Mình thích hình tượng Quán thế âm. Ngài tượng trưng cho lòng thương xót. Trong đạo Phật, lòng thương xót mà không có trí tuệ, hay trí tuệ mà không có lòng thương xót thì đều vô nghĩa, không làm được gì cả. Bồ tát Quán thế âm thương xót mọi thứ. Ngài ở lại chốn này, đi ra đi vào mọi cõi, biến hình thành đủ thứ, nam, nữ, đầu ngựa, atula, vân vân để cứu vớt mọi người, mọi vật đau khổ.

Mình thích nghĩ về cái cách mà bồ tát Quán thế âm cảm nhận nỗi đau của tất cả mọi người. Thật là đau, thật là xót. Nhưng ngài không khổ. Ngài có đủ trí tuệ để không cảm thấy khổ nữa.

cái đau là không tránh được, còn cái khổ là do lựa chọn. 

Câu này là Haruki Murakami tự bịa ra hay nhặt đâu đó về, chứ không phải trong kinh Phật. Nhưng nó mang trong đó áo lí của Phật giáo. Cái đau là cái đau vật lí, là cái đau khi mở lòng ra với người khác, hay với toàn thể chúng sinh. Còn cái khổ là khi ta tự để mình chìm vào trong cái đau, chìm vào trong sự sân hận, đổ lỗi.

Schopenhauer viết về nghịch lí con nhím, là một ẩn dụ nói về sự tổn thương gây ra bởi sự thân mật ở con người. Nhưng mình nghĩ cũng có thể dùng để nói về sự tổn thương khi bồ tát mở lòng ra. Khi trời lạnh, những con nhím trong hang đứng sát lại với nhau để chia sẻ hơi ấm, nhờ đó mà chúng mới sống sót được. Càng đứng gần nhau thì càng ấm, nhưng gai của chúng sẽ đâm lẫn nhau, làm tổn thương nhau. Tương tự, một vị bồ tát thấu hiểu cái đau của toàn bộ các cõi, sẽ như bị vô số cái gai đâm vào trong lòng. Đau đến cùng cực, đau đến vô lượng, nhưng hoàn toàn không khổ. Như vậy thì mới phát triển được lòng bi vô lượng.

Mình nhớ có lần mình coi trên youtube có đoạn phim Dalai Lama khi thuyết về tâm thương xót, thì chợt bật khóc, đưa khăn lên quệt nước mắt. Dalai Lama cũng được Phật giáo Tây Tạng coi là một biến thân mấy chục đời của bồ tát Quán thế âm.

Hồn vẫn trong mà mộng vẫn xinh

Nguyễn Bính

Hôm qua khi youtube trong lab chơi nhạc của The Second Moon, Kristers cảm thán là tại sao ngoài kia có những người đang chơi nhạc hay như vầy mà mình phải ngồi trong này làm cái phản ứng quỷ quái này. Xong mình với nó ngồi nói nhảm về việc tại sao chúng ta lại đi chọn cái nghề này. Nó nói đáng lẽ nó có thể làm nhạc công, giờ đang đánh đàn ở đâu đó. Có khi tụi mình giờ đang là kĩ sư, ngồi lắp máy bay, hay là vọc máy tính, có khi tụi mình đang là nông dân, trồng nấm đâu đó sau nhà. Sung Hwan đi ngang qua, nói: vì tụi mình chọn sai ở một khoảnh khắc nào đó trong đời.

Nói giỡn thì nói như vậy, chứ mình không nghĩ tụi mình ghét cái công việc tụi mình đang làm. Mình từng đi làm sách, xong mình lại đâm ra nhớ công việc này. Mình nghĩ hầu hết mọi người làm trong lab tổng hợp hữu cơ không ai xác định mình sẽ làm công việc này suốt đời (hoặc ít ra là sẽ không cày trong lab suốt đời). Nó không lành mạnh gì để làm tới già, và hóa học hiện đại không phải là giả kim thuật, không còn hình ảnh ông thầy trùm râu dài tóc trắng ngồi khuấy vạc trong xưởng.

Kristers nói: dù sao thì làm nhà hóa học dỏm vẫn đỡ hơn làm nhạc công dỏm. Mình chắc chắn không phải nhà hóa học xịn (cái gì có thể xịn nhưng nhà hóa học xịn thì chắc chắn không phải), nhưng mình cũng cố gắng để đừng là nhà hóa học dỏm.

.

Cảnh quay cuối phim Darkest Hour là cảnh ngầu nhất phim. Đó là cảnh Churchill lom khom đi ra khỏi viện Thứ Dân. Lom khom, vì đó là dáng đi của ổng, nhưng ổng đi ra khỏi viện với tư cách người thắng cuộc. Gary Oldman đóng Churchill hay ơi là hay. Lúc ổng nói gần xong bài "Chúng ta sẽ chiến đấu trên bờ biển", toàn bộ khu đối lập bên Công Đảng hò reo vỗ tay quá trời, còn bên chính cái đảng của ổng, đảng Bảo Thủ, thì vẫn ngồi im như thóc. Một lúc sau, sau khi Chamberlain ra hiệu thì mọi người bên đảng Bảo Thủ mới dám vỗ tay rào rào cho Churchill. Lúc đó, ổng biết mình đã thống nhất được toàn nghị viện cho cuộc chiến với Hitler.

Việc gánh một đất nước không dễ, nhất là khi đó không chỉ là một đất nước, một cái đảo, mà là một đế quốc lớn, rải khắp thế giới như nước Anh lúc đó, lại còn phải đối đầu với một thế lực ở bên kia bờ biển đang ào ào kéo sang, mà gần như toàn bộ quân đội của Anh thì đang bị vây sắp chết ở Dunkirk. Thời gian trong phim kéo dài chưa tới gần 1 tháng, từ lúc Chamberlain từ chức thủ tướng Anh nhường cho Churchill lên. 1 tháng cực kì khủng khiếp của Churchill. Ổng còn bị bipolar, lúc hưng phấn thì ổng làm việc suốt nguyên ngày, lúc trầm thì ổng cũng vẫn phải cố mà gánh cả một đế quốc. Có cảnh Gary Oldman đóng Churchill lúc bi thảm cùng cực là lúc gọi điện cho Roosevelt bên Mĩ để xin xỏ và lúc vua George vào gặp Churchill ở nhà. Lúc ổng thảm quá, ổng thức suốt đêm. Bà vợ của ổng đi vào, nói: Đi ngủ đi Heo.

.